مبانی و روش های تربیت ۷۰ – قانون اسباب و بازدهی
خانه » مبانی و روش های تربیت » مبانی و روش های تربیت ۷۰ – قانون اسباب و بازدهی

مبانی و روش های تربیت ۷۰ – قانون اسباب و بازدهی

بهمن ۱۳۹۷
24 بازدید
بدون دیدگاه

در رابطه با بکارگیرى اسباب و عوامل طبیعى و غیرطبیعى، ویژگى اسلام این نیست که عوامل و اسباب مؤثر در کار را طرد کند، بلکه ویژگى اسلام به این است که انگیزه‏ ها و هدفها را دگرگون و اصلاح مى‏ کند و در جهت صحیح قرار مى‏ دهد. پس، به هر شکلى که اسباب و عوامل مورد استفاده قرار گیرد، به همان شکل هم بهره و نتیجه عاید مى‏ گردد، خواه بکار برنده اسباب اهل ایمان باشد و خواه نباشد.

حضرت على‏ علیه السلام مى‏ فرماید:

«رَاْسُ الْعِلْمِ التَّوَاضُع… وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَهُ اَسْبَابِ الْاُمُور(۲۸۲)، رأس و آغاز علم‏ آموزى تواضع است. و عقل علم، شناختن اسباب و عوامل کارهاست»(۲۸۳).

قرآن در زمینه مطلب بالا مى‏ فرماید:

«مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَهَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً.  وَ مَنْ اَرادَ الآْخِرَهَ وَ سَعى لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَاُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً کُلّاً نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً(۲۸۴)، هرکس اراده‏ اش متوجه زندگى دنیا باشد سریعاً به او اعطاء مى‏ کنیم آنچه بخواهیم (طبق اراده خود اعطاء مى‏ کنیم نه موافق اراده او)، آن هم براى کسانى که اراده مى ‏کنیم. (یعنى حاکم اراده خداست)؛ سپس دوزخ را براى او قرار مى‏ دهیم که از ما دور شود و مذموم در آن در آید. و آن‏که اراده کند آخرت را و در آن جهت سعى کند و ایمان داشته باشد، پاداش سعى ‏اش داده خواهد شد. نسبت به همه این دسته و آن دسته، توان کشش و استمرار را از عطاى خود مى‏ دهیم و عطاى پروردگارت ممنوع نبوده است».

این آیات با بیانى سراسر اعجاز، حکمت و فلسفه برخوردارى انسان از اثر اعمال خود را – چه در جهت دنیا و چه در جهت آخرت – تفهیم مى‏ کند.

این‏که در آیات فوق فرمود، آنچه بخواهیم و به‏ کسى که بخواهیم عطا مى‏ کنیم، بدین جهت است که با استدلال و واقع‏ نگرى در ذیل توضیح داده مى ‏شود:

اراده فعلیه(۲۸۵) خداوند متعال عبارت است از اجتماع و فراهم آمدن اسباب و عوامل تحقق و پیدایش هر چیز. اراده فعلى خداوند نسبت به اشیاء از راه اسباب خاص خودش انجام مى‏ یابد.

آیه فوق دلالت مى‏ کند بر این‏که انسانى که دنیا را اراده کرده به مقدارى که اسباب و علل برایش فراهم گردد، به مراد خود دست مى‏ یابد. همین اسباب و عواملى که خدا بر جهان حاکم کرده و براى هر کدام به قدر خودشان اثرى قرار داده است (هر چیزى اثر خاص خود را دارد). انسان خیلى چیزها را اراده مى‏ کند و به زبان قال و حال آن‏را مى‏ خواهد ولى بیش از آنچه اسباب و عوامل در اختیار او مى‏ گذارد نصیبش نخواهد شد و خداوند بر همه اسباب محیط است.

هم‏چنین، در جاى دیگر نیز مى‏ فرماید: اگر نبود این مطلب که همه مردم به یکسان و در چارچوب نظام اسباب و علل زندگى مى‏ کنند و فرقى بین کافر و مؤمن در مقابل علل و اسباب هستى نیست و هر کس اسباب کسب ثروت برایش فراهم گردید غنى و ثروتمند مى‏ شود – اعم از این‏که مؤمن باشد یا کافر – و اگر اسباب فراهم نشد بهره نمى‏ برد، براى کافران نعمتهاى دنیا را زیادتر مى‏ کردیم و سقف خانه ‏هاشان را از نقره قرار مى‏ دادیم و… زیرا کافر نزد ما و در بازار آخرت قیمتى ندارد(۲۸۶).

بنابراین، استفاده از هرگونه اسباب اثر خاص خودش را مى‏ بخشد، چه مؤمن آن را بکار گیرد و چه کافر، چه در جهت دنیا بکار گرفته شود و چه در جهت آخرت (با مزیتى که جهت آخرت دارد).

امداد الهى از طریق اسباب و عوامل براى هر دو دسته خواهد بود، با این تفاوت که اسباب دنیوى چه بسا در اثر برخورد با موانع اثر خود را نمى‏ بخشد، ولى اسباب اخروى (یعنى اعمال خوب و براى خدا) نسبت به آثار خود تخلف ندارد. و تفاوت تعبیر ذیل دو آیه ۱۷ و ۱۸ سوره اسراء این را مى‏ فهماند(۲۸۷).


۲۸۲) بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۶

۲۸۳) جمله «و عقلِ علم..». را مى‏شود اینگونه معنى کرد: «و عقل، علمِ شناختن اسباب و عوامل کارهاست».

۲۸۴) سوره الاسراء، آیه ۱۸ الى ۲۰.

۲۸۵) اراده به معناى کیفیت نفسانى که نسبت به انسان تصور مى‏ شود، درباره ذات خداوند معنى ندارد و لذا صفت اراده از مقام فعل حق انتزاع مى‏شود. (نهایهالحکمه، ص ۲۵۴)

۲۸۶) برداشت از آیات ۳۳ تا ۳۵، سوره الزخرف‏

۲۸۷) المیزان، ج ۱۳، ص ۶۷.

ارسال دیدگاه

ایمیل شما نمایش داده نمی‌شود.

*

*

top